رونق تولید ملی | پنج‌شنبه، ۱ اسفند ۱۳۹۸

محمد ماملی - نمایش محتوای موسیقی

 

 

محمد ماملی

در زیر به شناسایی و معرفی این هنرمند محبوب و مردمی می پردازیم که حاصل مصاحبه و جمع آوری از اسناد و منابع موجود است ( سلطان پور، 1391: مصاحبه ):

محمد ماملی متولد 1925 یکی از خوانندگان ایرانی کرد بود. وی زاده ی شهرستان مهاباد می باشد. آرامگاه وی نیز در گورستان بوداق سلطان همان شهر قرار دارد. محمد در گذشته ی دور از اعضای احزاب سیاسی کردستان بوده است و مدتی هم در زندان به سر برده است. و در 13ژانویه 1999در 74 سالگی درگذشت. محمد ماملی یکی از شناسنامه های موسیقی و آواز کردی در ایران و جهان محسوب می شود.

او فردی بسیار محبوب در میان مردم شهرستان مهاباد و کل کردستان بود که تمام عمر خویش را در میان آنان و برای آنها گذراند. محمد ماملی آهنگ های زیادی خوانده است و گویا در مراسم عروسی ها نیز خوانندگی کرده است. ایشان در اواخر عمر از مریضی آلزایمر رنج می برد و از فعالیت هنری محروم بود. اکنون پسران وی «چالاک» و «چیا» از خوانندگان کرد هستند. البته یکی از پسران وی به نام «نجات» کشته شده است. مراسم تشییع پیکر او در میان حضور پر شور مردم کردستان به شیوه با شکوهی انجام شد. به طوری که خیلی ها این مراسم را بی سابقه می دانند و این نشانه محبوبیت این بلبل مهابادی می باشد. هنوز هم آهنگ های جاودانه او در مهاباد این شهر زیبای کردستان و تمام کردستان شادی بخش مردم است. یکی از شاهکارهای آقای محمد ماملی مقام «دایه جیان» است که محمد این مقام را برای یکی از مادرها سروده است. عزیز شاهرخ خواننده بزرگ کرد از شاگردان بنام کاک محمد ماملی است. در مراسم و مجلس ترحیم که در روزهای 4و5و6 بهمن ماه 1377 انجام شد، احمد قاضی گفت: کدام یک از ما هست که اگر آهنگ های ماملی را شنیده باشیم با صدای خوب یا بد خودمان، فقط برای یکبار هم که شده آنرا برای خودمان زمزمه نکرده باشیم و اینجوری در دل و ذهن مردم جای گرفت.

آثار زیر گزیده ای از کارهای آقای ماملی می باشد:

  1. «ئه ره به زول فو روخ»
  2. «به بونه یی تووه»
  3. «خزم و قوم»
  4. «کوچی یارم»
  5. «جوانی بالا»
  6. «خاکی کوچیی»
  7. «سه ر له سر رانی»
  8. «سینگت به فری قه ندیل»
  9. «شه مال»
  10. «غه مگین»
  11. «گول فروش»
  12. «کولوانه»
  13. «نازه نین»

هم چنین در باره ی وی در ( پیدرام، مه حموود، 1377: صص 46-48 ) آمده است:

ماملی همان هنرمندیست که نام او همانند ستاره ای درخشان در آسمان موسیقی کردی می درخشد و او را باید در ردیف کسانی همچون بتهوون و لورکا قرار داد. صدای آوازهای او به داخل خانه ها در شهر و روستا و چادرها می رود و دلها با شنیدن صدای ماملی شاد می شود.

در سال 1304متولد شد. آن زمان کسی حتی فکرش را هم نمی کرد که این نوزاد روزی هنرمندی می شود که همه ی کردها به آن افتخار خواهند کرد. سعید ماملی پدر محمد یکی از کسانی بود که در زمان خودش صدایی بی نظیر داشت  که در سال1324 دار فانی را وداع گفت. هنوز در غم از دست دادن پدر بود که دو برادر بزرگتر از خودش به نامهای حسین و هاشم هم طی یک هفته دار فانی را وداع گفتند و به این صورت محمد جوان را دریایی از غم و اندوه فرا می گیرد.

ماملی در سن شش سالگی همراه دوستان همسنش به مدرسه می رود در کلاس چهارم استاد موسیقی آن زمان پی به هنر محمد نوجوان می برد و به او برای این کار قوت قلب می دهد. ماملی برای گذراندن زندگی مجبور شد درس و مدرسه را رها کند. و دنبال کار برود زیرا از پدر و پدربزرگش به غیر از صدای خوش چیزی به ارث نبرده بود.

می گویند پدر ماملی گفته است،هرکس صدای زیبا و دلنشین نداشته باشد از خانواده ی من نیست. و ظاهرا این طور هم شد. همه ی اعضای این خانواده صدایی زیبا داشتند و دارند. بزرگتر که شد صدایش زیباتر شد تا به جایی رسید که در همه ی شهرهای کردنشین ایران و آذربایجان و خیلی زجاهای دیگر مشهور و معروف شد. در این زمان بود که ازدواج کرد اما طولی نکشید، در ازدواج اول و دوم ناموفق بود اما بخت خود را در ازدواج سوم آزمود. ماملی 600تا650 آهنگ و ترانه ی مختلف خوانده است مه اولین آن «لاوه هه ی لاوه » در سال 1317 ثبت و ضبط شده است.

کردستان خواننده های بزرگی در دامان خود پرورانده است همچون: علی مردان، طاهر توفیق، محمد ماملی، حسن زیرک و... که کار آنها واقعا سخت و بزرگ بوده زیرا آنها هم خواننده بودند هم آهنگساز و همه ی کارها را خودشان انجام می دادند. ماملی خیلی از آهنگهای قدیمی را دوبار اجرا کرده است خیلی از اهنگ ها را خودش ساخته است و خیلی از آهنگ ها را از ترکی گرفته و موسیقی کردی روی آن گذاشته و ... .

در گروه موسیقی ماملی دو نفر ترک بودند که یکی از انها اهل ارومیه و دیگری اهل خوی بود که با کمانچه و سه تار کار می کردند. و راه را برای ماملی در کار کردن با آهنگهای ترکی همراه کردند ماملی همراه هنرمند بزرگ و نامدار کرد عزیز شاهرخ در جشنواره موسیقی در سال 1351 در شیراز شرکت کرد.

اما در این روزها ماملی در فقر زندگی می کند و دچار بیماری آلزایمر شده است و گذشته ی خود را فراموش کرده است. اما جامعه هیچگاه دچار آلزایمر نمی شود و هیچگاه صدا و آواز او را جامعه فراموش نمی کند.

در باره ی این هنرمند نامدار کُرد هم چنین اینگونه آمده است ( ماملی، 1390: 22-23):

مام سعید فرزندانش را برای آوازخواند تربیت می داد. سه آواز خوان خوش صدای شهرستان مهاباد، سعید ماملی، قاقی و عابد با هم در مجله استاد مجدی در شبی مهتابی در تابستان شروع به آوازخواندن می کنند. وفایی شاعر کرد که منزلش در پشت درمانگاه شفا امروزی مهاباد قرار دارد از پنجره صدای آنها را می شنود و صدا می زند: پسرم سعید! سعید ماملی وقاقی و عابد شرم می کنند و به کوچه باغ سلطانیان(زمین بازی فوتبال امروزی مهاباد) می روند. وفایی به دنبال آنها می رود و می گوید: پسرم سعید نرو اگر آواز خواندن را دوست داری این شعر و آهنگ من را بخوان. بدین روش سعید با شعر و آهنگهای عرفانی وفایی آشنا می شود و در خانقاه شمزینان آنها را می خواند، جانانه، مه مکوژه تو گردنی خوت، سرایستان خرابستانه ئه مرو، گا ده گریه م گا ده سووتیم، ...

بدین ترتیب ماملی در خانقاه شمزینان  به خواندن شعر وفایی ادامه می دهد. در سال 1340 در منزل استاد ماملی نواری مرتب برای رادیو کرمانشاه ضبط شد. گروه موسیقی آن شامل: جعفرمینایی، عمرمینایی، بیوک تارزن، رضا شاه مرادی.

بیوک تارزن اهل شهر مراغه بود. جوانی 20تا 24ساله ی زیبارو که الان نیز در مراغه زندگی می کند. سال 1342تا 1343متاسفانه حالت جنون(شیدایی) به سرش آمد مردم مهاباد خیلی برایش نارحت بودند. بیوک تارزن در مکتب بیگجه خانی درس تار را یاد گرفت و شیوه ی زدن وی با افرادی که با ماملی کار کرده اند متفاوت بود. می توانم بگویم که شیوه ی زدن وی شبیه جلیل شهناز است. بیوک در رادیو بیسیم قدیمی مهاباد نیز با ماملی همکاری می کرد. آهنگهای با ارزش شامل: بلویری شوان(هیمن)، گوله که م(وفایی)و ... . این آهنگ های ماملی که از رادیو کرمانشاه پخش شدند باعث شهرت بیشتر وی شدند. کوچی یارم، مریه م سابلاغی، ده مه گری مه گری،...

پیش از بیوک، موسیقی دان آذری به نام عسگر با ماملی همکاری می کرد و ماملی با همکاری وی چند آواز آذری را خوانده است. آهنگ(ماله بابم بی وفا بو )ی ماملی  اهمیت خاص خودش را داشت. اسم آذری این آهنگ ( یار گلدی ) بود. بعد از عسگر و بیوک مدتی مصیب شاداب که اهل شاهین دژ بود با ماملی همکاری می کرد. خرداد 1344شمسی محمد تارزن و یدالله کمانچه زن شروع به همکاری با ماملی کردند.

از سال 1337 تا 1342 شمسی در تالار فرهنگی مهاباد (خانه ی معلم) با همکاری استاد جعفر مینایی کمان و چند موسیقی زن دیگر گروه نمایش موسیقی تشکیل دادند. در یکی از این برنامه ها که آهنگ آن در مورد مشک بود دکور آن متناسب با نام آهنگ طراحی شده بود بدین صورت که در پشت سر استاد مشکی قرار داشت که یک طرف آن در دست علی فدایی بود و طرف دیگر در دست هنرمند پرویز بود.

در سال 1342 شمسی هنرمند مشهور جهانی که فکر کنم روسی بود و به 24 زبان دنیا آواز می خواند و خودش نیز ساز می زد، که متاسفانه نام وی در خاطرم نیست، صبح همان روزی که در تالار فرهنگ  برنامه داشت به نزد ماملی رفت و از او خواست که آواز خواندن را به وی یاد بدهد ماملی  به گرمی از او استقبال کرد و چند آواز برای وی خواند که دو تا از آنها را انتخاب کرد و به صورت نت درآورد و در طی برنامه به چند زبان آواز خواند، انگلیسی، روسی، فارسی،... و در پایان  برنامه گفت: الان آوازی برایتان می خوانم که تا به الان هرگز آن را نشنیده اید (با لبخند) اوکی اوکی ناسکه جن... همه ی تماشاگران به گرمی وی را تشویق کردند.

در سال 1344 همراه ملا حسین عبدالله زاده و هاشم فدایی به کرمانشاه و تهران سفر کردند و در رادیو کرمانشاه با همکاری استاد مشهور ویلون مجتبی میرزاده دو آهنگ لاله به دستان و هه ی لی لی تنظیم کردند. لاله به دستان سروده ی فتاح امیر عشایری بود. این سروده دارای 4 بخش است، اما در رادیو تهران قسمتی از آن حذف شد. یکی از بهانه های آنها این بود که مردم معنای کلمه ی (خوناوه) را نمی دانند! و فکر می کنند که در مورد خون صحبت می کنند.

به دنبال پخش کردن این دو آهنگ به طرف تهران می روند در رادیو قسمت کردی ماملی را برای شورای عالی موسیقی می فرستند و از وی آزمونی گرفتند. آزمون، شناخت در مورد آلتهای موسیقی ایرانی بود. بعد از آزمون از وی می خواهند که گروه موسیقی را انتخاب کنند نمی دانم که به چه دلیل گروه موسیقی آذربایجانی را انتخاب کرد. در تهیه این آهنگ ها استاد حسن زیرک نیز به آنها کمک کرد. اما متاسفانه در هنگام ضیط این آهنگ ها صدای حسن زیرک گرفته می شود. آهنگ ها عبارتند از: گووه نده زه ماوه نده، ماله بابم بی وه فا، ده مه گری مه گری ... .

محمد تار زن و یدالله اسلامی کمانچه زن تا سال 1365 با ماملی همکاری می کردند و چند آهنگ آذری برای وی می آورند شامل، وه ره وه ره با بچینه نیو شلیران، بازی بیرییان و ...، بازی بیرییان شعری از استاد هاشم نانوازاده بود که در مراسم نامزدی سید اسماعیل ایوبیان مرکزی خوانده شده است.

بیشتر آهنگ های رادیو مهاباد الان با تار محمد، کمانچه ی اسلام و نای قرنی قدرت و ضرب رضا شاه مرادی تهیه شدند. بیشتر آهنگ ها در تلویزیون مهاباد پخش می شدند. من به عنوان پسر بزرگ استاد ماملی از شرکت سروش تقاضا دارم که همانگونه که سریال و موسیقی فارسی را برای فروش عرضه  می کنند، محصولات استاد ماملی و ملا حسین عبدالله زاده را نیز عرضه نمایند.

در سال 1350 ماملی، عزیز شاهرخ و ملاحسین عبدالله زاده برای حضور در جشن هنری شیراز دعوت شدند. محمد با تار، علی رضا با کمانچه، بیوک خان باغی با دف و رضا شاه مرادی با ضرب، کاری مرتب و هماهنگ ارائه دادند.

در سال 1341 ماملی در سلیمانیه با همکاری تیپ موسیقی مولوی چندآهنگ تهیه کرد. در سال 1358 کاری از شعر و موسیقی از تلویزیون مهاباد با همکاری شاعر مشهور استاد همین به صورت دکلمه، ویلون جعفر مینایی و قانون  اسماعیل شاهی و ضرب حسین رهبر اجراش: بلویری شوان، موو ناپسینم، ئه خته ر، ریژنه ... .

در سال 1364 گروه موسیقی کردستان عراق در چند کار هماهنگ و منظم با سرپرستی سرتیپ با ماملی همکاری کردند ولی متاسفانه بیماری آلزایمر بر روی صدای وی تاثیر گذاشت. در این میان دو آهنگ ماملی و هفت آهنگ برادرم چالاک از طرف شرکت  پخش نشدند.

در سال 1361 تا 1366 با همکاری استاد رشد فیضی نژاد، عزیز صیفی، فاروق متین،حسین رهبر و چند هنرمند دیگر، چند کار ویدیوئی و کاست را تهیه کردند که از طرف عزیز خالندی کم کم پخش می شوند در یکی از کاست ها چالاک با دو آهنگ حضور دارد.

در سال 1352 تا 1356 گاهی اوقات بهمن مطلوب آ آذری بود و در مهاباد بزرگ شده بود با تار با ماملی همکاری می کرد. چند کاست از این کارها به جای مانده است.  ماملی و سروان ناهید در چند آهنگ با هم آواز خوانده اند که سروان ناهید تار یا سه تار نیز زده است. ماملی علاوه بر یادگیری آواز از پدرش و برادر بزرگش و کمک گرفتن از فولکلور،  خودش نیز آواز ساخته است. نایلونه 1335، وره حه یران.

 آهنگ های ساخته شده توسط وی عبارتند از:  گیان و گیان،شمال وه ره،باغی ساوا،مه لین دل،فه و زییه .... .

سلیمان شاوله در چند کاست با ماملی آواز خوانده است. یکی از این آثار (سه لته نه) است که می توانیم بگوییم از آثار تاریخی هنر موسیقی است و در انستیتوی کرد در پاریس به عنوان اثری تاریخی ضبط شده است.

از استاد اوازهای زیادی به جا مانده است چه به صورت گرامافون چه کاست وسی دی  که حالا برای ما مانند گنجی ارزشمند است و وظیفه ی ماست که انها را با احترام زیاد نگه داریم و اگر شد اهنگهای ان را تازه کنیم. از استاد محمد ماملی میتوان گفت که 2000 اهنگ به جا مانده است که بعضی ازانها فلکلور هستند استاد به پنج صورت 1.گورانی 2. بیت  3. قه تار  4. حه یران   5. لاوک با صدای خود سروده است.